Τοξόπλασμα στη κύηση

Γράφει ο ιατρός

Πέτρος Χειρίδης, MD, PhD

Μαιευτήρας-Γυναικολόγος-Ενδοσκόπος
Διδάκτωρ το πανεπιστημίου Αθηνών


Η τοξοπλάσμωση προκαλείται από μονοκύτταρο παρασιτικό μικροοργανισμό, το τοξόπλασμα. Το μικρόβιο βρίσκεται στα κόπρανα της μολυσμένης γάτας. Συνήθως η λοίμωξη είναι ασυμπτωματική για τη μητέρα, εντούτοις το μικρόβιο μπορεί να περάσει μέσω του πλακούντα στο έμβρυο και να προκαλέσει τη συγγενή τοξοπλάσμωση. Με κατάλληλη θεραπεία μπορεί να αποφευχθεί η μετάδοση στο έμβρυο.

 

Ποιο το αίτιο της τοξοπλάσμωσης;

Η τοξοπλάσμωση προκαλείται από μονοκύτταρο παρασιτικό μικροοργανισμό, το Toxoplasma gondii (T. Gondii), το οποίο μπορεί να μολύνει πολλά ζώα και πτηνά. Εντούτοις το μικρόβιο μπορεί να αναπαραχθεί μόνο μέσα στο πεπτικό σύστημα της γάτας, οικόσιτης ή όχι, και συνήθως απεκκρίνεται στα περιττώματα της. Πρέπει να σημειωθεί ότι τόσο οι «αδέσποτες» γάτες που κυνηγούν τη τροφή τους, όσο και οι οικόσιτες οι οποίες περιστασιακά μπορεί να καταναλώσουν ωμό κρέας πρέπει να θεωρούνται ότι έχουν το μικρόβιο.

Όταν μολύνει ένα άτομο, μπορεί να προσβάλει οποιοδήποτε μέρος του σώματος, συχνότερα τον εγκέφαλο, τους μύες ακόμα και τη καρδιά. Στα υγιή – ανοσοεπαρκή - άτομα, το ανοσοποιητικό σύστημα περιορίζει το μικρόβιο σε λανθάνουσα κατάσταση, δίχως συμπτώματα, ενώ η χυμική ανοσία (αντισώματα) προστατεύει από μελλοντική λοίμωξη. Σε περιπτώσεις όπου η άμυνα του οργανισμού μειώνεται, από ασθένειες ή φάρμακα, η λοίμωξη μπορεί να ενεργοποιηθεί και να προκαλέσει επιπλοκές.

 

Ποια τα συμπτώματα της τοξοπλάσμωσης;

Η συχνότητα της οξείας λοίμωξης από το toxoplasma gondii κατά τη διάρκεια της κυήσεως  υπολογίζεται σε ποσοστό 1/1000. Στη πλειοψηφία τους, αυτές οι λοιμώξεις (90%) παραμένουν αδιάγνωστες, αφού πολύ συχνά δεν υπάρχουν συμπτώματα, ή όταν αυτά υπάρ­χουν, δίνουν την εντύπωση μιας άτυπης ιογενούς λοίμω­ξης. Τα συνήθη συμπτώματα για τη μητέρα είναι:

  • Μυαλγία / αθραλγία
  • Καταβολή δυνάμεων
  • Πονοκέφαλος
  • Πυρετός
  • Λεμφαδενοπάθεια

Σε άτομα με ανοσοκαταστολή μπορεί να εμφανιστούν σοβαρότερα συμπτώματα όπως σύγχυση, λήθαργο, σπασμοί και διαταραχές στην όραση.

 

Το τοξόπλασμα μπορεί να βλάψει τη κύηση;

Το τοξόπλασμα μπορεί να μεταδοθεί στο έμβρυο κατά τη διάρκεια τη κύησης οπότε προκαλεί τη συγγενή τοξοπλάσμωση.

  • Αν η μητέρα νοσήσει στο γ’ τρίμηνο, η πιθανότητα μετάδοσης της λοίμωξης στο έμβρυο είναι υψηλότερη, εντούτοις η νόσος είναι ελαφρύτερη και με λιγότερες ή καθόλου συνέπειες στο έμβρυο.
  • Το αντίθετο συμβαίνει κατά το α’ τρίμηνο. Τότε, η  μετάδοση της λοίμωξης είναι λιγότερο πιθανή, όμως αν συμβεί, οι επιπτώσεις στη κύηση είναι σοβαρές.   

Η συγγενής τοξοπλάσμωση μπορεί να προκαλέσει αποβολή στο πρώτο τρίμηνο ή  εμβρυϊκό θάνατο αργότερα στη κύηση, επίσης νεογνική τύφλωση,  κώφωση και πνευματική καθυστέ­ρηση. Επιπρόσθετα το μολυσμένο νεογέννητο μπορεί να παρουσιάζει κηλιδοβλαστιδώδες εξάνθημα, ίκτερο,  ηπατοσπληνομεγαλία, σπασμούς ή και υδροκεφαλία.

Σημειώνεται πως αν η μητέρα είχε μολυνθεί στο παρελθόν, δεν υπάρχει κίνδυνος για τη κύηση – μόνον η μόλυνση κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης μπορεί να βλάψει το έμβρυο.

 

Ποια η πιθανότητα να περάσει η λοίμωξη στο έμβρυο;

Αν και είναι δύσκολο να προσδιοριστεί, υπολογίζεται ότι μόνο στο 25-50% των λοιμώξεων της μητέρας, το τοξόπλασμα θα περάσει στο κύημα, συχνότερα στο δεύτερο μισό της κύησης. 

 

Πώς μεταδίδεται η τοξοπλάσμωση;

Ο πιο συνήθης τρόπος μόλυνσης από το Τoxoplasma gondii είναι η βρώση άψητου ή ατελώς ψημένου μολυσμένου κρέατος. Σπανιότερα, το πρωτόζωο μπορεί να μεταδοθεί στον άνθρωπο με τον αέρα, από την εισπνοή μολυσμένης σκόνης που περιέχει το παρά­σιτο. 

Συνήθως η μετάδοση της λοίμωξης γίνεται με κάποιον από τους παρακάτω τρόπους:

  • Επαφή με μολυσμένα περιττώματα γάτας. Η κατάποση του μικροβίου μπορεί να γίνει στα πλαίσια  εργασίας στο κήπο, καθαρισμού του κιβωτίου ή του μέρους όπου μπορεί να βρίσκονται περιττώματα γάτας. Όλες οι γάτες, ακόμα τα γάτες-κατοικίδια πρέπει να θεωρούνται ότι έχουν προσβληθεί από το μικρόβιο.
  • Κατανάλωση μολυσμένης τροφής και νερού. Μη παστεριωμένα προϊόντα καθώς και το κρέας από αρνί, μοσχάρι και κοτόπουλο, μπορεί να είναι μολυσμένα.
  • Σκεύη οικιακής χρήσης (μαχαίρια, πιρούνες) που χρησιμοποιούνται για το μαγείρεμα ωμού κρέατος. Τα σκεύη πρέπει να πλένονται με ζεστό νερό. Το μαγειρεμένο κρέας πρέπει να τεμαχίζεται με νέα, καθαρά σκεύη.
  • Λήψη μολυσμένου μοσχεύματος. Μολονότι σπάνια, είναι δυνατή η μετάδοση της λοίμωξης μέσω μεταμόσχευσης.  

 

Αν μείνω έγκυος πρέπει να εγκαταλείψω τη γάτα μου; 

Όχι. Εντούτοις πρέπει να γνωρίζετε μερικές χρήσιμες συμβουλές για να αποφύγετε τη λοίμωξη.

  • Αποφύγετε να καθαρίζετε εσείς τη περιοχή όπου κοιμάται ή αφοδεύει η γάτα. Αν δεν υπάρχει κανείς άλλος να κάνει αυτή τη δουλειά, τότε φορέστε γάντια μιας χρήσης και έπειτα πλύνετε καλά τα χέρια με ζεστό νερό.
  • Βεβαιωθείτε πως το δοχείο απορριμμάτων της γάτας  αλλάζεται καθημερινά. Το μικρόβιο προκειμένου να μπορεί να μολύνει, απαιτείται να μείνει στα κόπρανα της γάτας για διάστημα 1-5 ημερών.
  • Ταΐζετε τη γάτα με ξηρά τροφή του εμπορίου. Αποφύγετε το ωμό κρέας.
  • Κρατήστε τη γάτα μέσα στο σπίτι.
  • Αποφύγετε τα μικρά γατάκια και μην αποκτήσετε νέα γάτα αν είστε έγκυος.
  • Αν κάνετε εργασία στο κήπο ή στο χώμα φοράτε γάντια και έπειτα πλύνετε καλά τα χέρια σας.
  • Θεωρείτε τη γάτα πιθανώς μολυσμένη ακόμα και αν είναι οικόσιτη.

 

Ποιοι οι παράγοντες κινδύνου για τη τοξοπλάσμωση;

Το μικρόβιο βρίσκεται παντού παγκοσμίως, συνεπώς ο καθένας μπορεί να μολυνθεί. Στις ομάδες υψηλού κινδύνου περιλαμβάνονται οι εξής:

  • Ασθενείς που λαμβάνουν χημειοθεραπεία για την αντιμετώπιση νεοπλασίας.
  • Ασθενείς που λαμβάνουν ανοσοκαταστολή ή κορτιζόνη για αυτοάνοσα ή φλεγμονώδη νοσήματα.
  • Οι φορείς του HIV/AIDS (σύνδρομο επίκτητης ανοσοανεπάρκειας)
  • Οι εγκυμονούσες. Η κύηση προκαλεί μία προσωρινή ανοσοκαταστολή στη μητέρα προκειμένου να μπορεί να φιλοξενήσει έναν ξένο οργανισμό, το αναπτυσσόμενο έμβρυο.

 

Πως γίνεται η διάγνωση της τοξοπλάσμωσης;

Ο έλεγχος της τοξοπλάσμωσης περιλαμβάνεται στις εξετάσεις παρακολούθησης (screening 1ου τριμήνου) της κύησης. Σημειώνεται ότι δίχως αυτή την εξέταση η διάγνωση είναι πολύ δύσκολη, αφού τις περισσότερες φορές η λοίμωξη δεν προκαλεί καθόλου συμπτώματα είτε μοιάζει με κοινή ιογενή λοίμωξη.

Σύμφωνα με το Κέντρο Ελέγχου Λοιμώξεων (CDC) όλες οι επίτοκες ελέγχονται στο 1ο τρίμηνο για τα αντισώματα της τοξοπλάσμωσης (IgG και IgM).

Η ανοσοσφαιρίνη IgM εμφανίζεται νωρίς στη λοίμωξη αλλά τα επίπεδα υποχωρούν μετά από 3 εβδομάδες. Αυξημένα επίπεδα της IgM (>1:256)  δηλώνουν πρόσφατη λοίμωξη.  Αντίθετα η IgG αυξάνεται μετά την 4η εβδομάδα από τη λοίμωξη και παραμένει υψηλή για χρόνια. Αν είναι αυξημένες και οι δύο, η δοκιμασία επαναλαμβάνεται μετά από 2-3 εβδομάδες. Αν η IgG έχει περεταίρω αύξηση τότε η λοίμωξη θεωρείται οξεία. Τότε η πιθανότητα συγγενούς τοξοπλάσμωσης εφόσον συνεχιστεί η κύηση είναι 15%.

Σημειώνεται πώς ο έλεγχος ανοσοσφαιρίνων για το τοξόπλασμα έχει υψηλό ποσοστό ψευδώς θετικών αποτελεσμάτων ακόμα και σε αξιόπιστο εργαστήριο. Σε περίπτωση αμφιλεγόμενων αποτελεσμάτων,  ακολουθεί το Avidity Test, το οποίο εφόσον δίνει χαμηλό avidity IgG, συστήνει μία πρόσφατη λοίμωξη των τελευταίων 5 μηνών.  

 

Πώς ελέγχεται αν το μικρόβιο πέρασε στο έμβρυο;

Η υποψία για πιθανή λοίμωξη του εμβρύου τίθεται από τις ορολογικές εξετάσεις του 1ου τριμήνου είτε από υπερηχογραφικά ευρήματα στο έμβρυο (μικροκεφαλία, ηπατοσπληνομεγαλία, διάταση πλάγιων κοιλιών, ενδοκρανιακές αποτιτανώσεις κτλ.). Σε αυτές τις περιπτώσεις η λοίμωξη στο έμβρυο διαγιγνώσκεται με αμνιοπαρακέντηση μετά τη 12η εβδομάδα, με την οποία ελέγχεται το DNA του μικροβίου στο αμνιακό υγρό. Η λήψη εμβρυϊκού αίματος θεωρείται ακριβέστερη ως μέθοδος, εντούτοις είναι δυσκολότερη στην εκτέλεση. Η παρακολούθηση της κύησης με υπερήχους επιβάλλεται, παρόλο που τα υπερηχογραφικά ευρήματα αφορούν μόνο το 20% των εμβρύων με συγγενή τοξοπλάσμωση.

 

Ποια η θεραπεία αν έχω μολυνθεί;

Οι περισσότεροι ασθενείς δεν χρειάζονται θεραπεία. Στη κύηση, η χρήση φαρμακευτικής αγωγής μειώνει τη πιθανότητα της μετάδοσης της λοίμωξης από τη μητέρα στο έμβρυο μέσω του πλακούντα. Το φάρμακο που δίδεται για προφύλαξη είναι η Σπιραμυκίνη (spiramycin). Παραπέρα, εφόσον διαπιστωθεί ότι η λοίμωξη έχει περάσει στο κύημα τότε χορηγείται ειδική θεραπεία με αντιβιοτικά που περιλαμβάνει: 

  • Πυριμεθαμίνη (Pyrimethamine). Είναι ανταγωνιστής του φιλικού οξέος (βιταμίνη Β9). Μπορεί να σας συστηθεί η ταυτόχρονη λήψη φιλικού οξέος.
  • Σουλφαδιαζίνη (Sulfadiazine).  Αντιβιοτικό που χορηγείται από μόνο του ή σε συνδυασμό με τη πυριμεθαμίνη.

Η συνδυαστική θεραπεία όχι μόνο εκριζώνει το μικρόβιο από το πλακούντα και το εμβρυϊκό αίμα, αλλά μειώνει και τη βαρύτητα της νόσου στο έμβρυο.

 

Η μητέρα που έχει κολλήσει στη κύηση μπορεί να θηλάσει;

Ναι. Σε υγιή γυναίκα, η μετάδοση του τοξοπλάσματος μέσω του μητρικού γάλακτος είναι απίθανη. Αν η μητέρα με πρόσφατη λοίμωξη τοξοπλάσμωσης έχει τραυματισμένες θηλές που αιμορραγούν, μολονότι δεν έχει αποδειχτεί, θεωρητικά θα μπορούσε να μεταδώσει τη λοίμωξη στο νεογνό. Ακόμα και στις μητέρες με ανοσοκαταστολή, όπου το μικρόβιο βρίσκεται στο αίμα για μεγαλύτερο διάστημα, η πιθανότητα μετάδοσης μέσω του θηλασμού είναι πολύ μικρή (CDC).

 

Υπάρχει πρόληψη για την τοξοπλάσμωση;

Δεν υπάρχει διαθέσιμο εμβόλιο κατά της τοξοπλάσμωσης. Η πρόληψη περιορίζεται λήψη μέτρων κατά τη παρασκευή του φαγητού ή τη συντήρηση οικόσιτης γάτας. Ενδεικτικά αναφέρονται παρακάτω:   

  • Αποφύγετε το ωμό ή το μισοψημένο κρέας.
  • Αποφύγετε να δοκιμάζετε το κρέας προτού να έχει ψηθεί καλά. Η χρήση θερμόμετρου μαγειρέματος μπορεί να βοηθήσει. Το εσωτερικό του ψητού θα πρέπει να έχει θερμοκρασία τουλάχιστο 63° C, για να καταστεί ασφαλές. Τα πουλερικά θα πρέπει να μαγειρεύονται σε τουλάχιστο  74° C για διάστημα μεγαλύτερο των 3 λεπτών, μέσα στο οποίο καταστρέφονται τα παθογόνα.
  • Χρησιμοποιείτε γάντια για εργασία σε εξωτερικούς χώρους και κήπους και πλένετε καλά τα χέρια με ζεστό νερό μόλις τελειώσετε.
  • Εφόσον υπάρχει εγκυμοσύνη αποφύγετε τις γάτες. Αν υπάρχει οικόσιτη γάτα, κρατήστε τη μέσα στο σπίτι και ας αναλάβει κάποιο άλλο μέλος τη φροντίδα του μέρους όπου κοιμάται ή αφοδεύει η γάτα. 

 

Λέξεις Κλειδιά:

  • Ανοσοκαταστολή –  Σημαίνει τη μειωμένη ανταπόκριση του ανοσοποιητικού συστήματος. Αυτή μπορεί να οφείλεται σε πτωχή διατροφή, λήψη φαρμάκων ή ουσιών, χειρουργικών επεμβάσεων καθώς και στη λοίμωξη με τον ιό του AIDS. Τα άτομα με ανοσοκαταστολή είναι ευπαθή σε κοινά μικρόβια, τα οποία δεν βλάπτουν τα φυσιολογικά ανοσοεπαρκή άτομα.
  • Ανοσοσφαιρίνη – πρωτεΐνη στο σώμα που συνδέεται με την άμυνα του οργανισμού. Ανάλογα με τη σύνθεση και το ρόλο της, διακρίνουμε ανοσοσφαιρίνες IgA, IgG, IgM.
  • Avidity testing ειδική ανοσολογική εξέταση με την οποία αναγνωρίζονται οι ανοσοσφαιρίνες για κάποιο συγκεκριμένο παθογόνο. Στη περίπτωση της τοξοπλάσμωσης το τεστ μπορεί να «αποκλείσει» αν η λοίμωξη έγινε τους 3-5 πρώτους μήνες της κύησης. Πρέπει να σημειωθεί ότι και το αποτέλεσμα του Avidity έχει αμφισβητηθεί σε μελέτες και μπορεί να οδηγήσει σε μη αναγκαία διακοπή της κύησης στο 1ο τρίμηνο. 

 


Χρήσιμα links:

7.CDC – Center of Disease Control

 

 

Για περισσότερες ή ειδικές πληροφορίες γράψτε στο e-mail: infobgyn@gmail.com